Sinagoge u Srbiji kojih više nema

[Turkmenbashi]

Sinagoga u Bečeju

Sinagoga je izgrađena 1883. godine po nacrtima Legerera u eklektičom stilu (imitaciji baroka). Vrhovni rabin u Beogradu prodao ju je bečejskoj opštini, koja je srušila 1961. godine. Nalazila se na ulazu u današnje naselje "Nestor Džilitov".

[Turkmenbashi]

O sinagogama u Nišu

Smatra se da je prva niška sinagoga ili molitveni dom postojala još 1695 god., iste godine od kada postoje i prvi pisani podatci o niškoj jevrejskoj zajednici.

Godine 1765. na položaj niškog rabina dolazi Rahamim Naftali Gedalja, mudar i energičan čovek, koji je mnogo doprineo razvitku verskog duhovnog i kulturnog ћivota male jevrejske zajednice u Nišu. Smatra se da je imao svoju Ješivu gde je vaspitavao generacije poboћnih Jevreja. Službovao je 16 godina, a smatra se da se njegov grob nalazi na današnjem jevrejskom groblju u Nišu.

Prva sinagoga je sazidana 1801 god., za vreme službovanja pomenutog rabina kada je i posvećena.

U doba Turaka, između dva drvena mosta na Nišavi, prostirala se jevrejska mahala. Turske vlasti koje su dale dozvolu za njeno osnivanje nazvali su je Čivutana. Mahala je imala Ješivu-jevrejsku školu, sinagogu, rabinovu kuću, obredno kupatilo, zgradu jevrejskog doma i mnoštvo prizemnih kuća. U velikom požaru koji je izbio 15.augusta 1879 god., cela jevrejska mahala je izgorela.

Krajem XIX veka pominje se velika sinagoga ''El Kal Grande'' i mala sinagoga ''El Kal Čiko'', u nekadašnjoj Davidovoj ulici.Takođe se moћe naći da je u to vreme u Nišu bilo 11 svitaka Sefer Tore, 9 svitaka Tore u velikom i 2 svitka u malom hramu. Početkom XX veka jedna je Tora proglašena za ''pasul''- neupotrebljivu.

Po završetku Prvog svetskog rata odlučeno je da se sazida nova sinagoga, jer je stara bila sklona padu. U međuvremenu su stari hram malo prepravili i on je još dugo sluћio svojoj funkciji.


Aprila 1924 god. počelo se sa gradnjom sinagoge, kamen temeljac svečano je položen 18. maja 1924 god., ali je radove poremetila eksplozija zaostale nemačke bombe. Zidana je od novčanih sredstava Jevreja koji su u Nišu živeli, zidana je na placu Jevrejske veroispovedne opštine u Davidovoj ulici br.2. Smatra se da je projektant ove sinagoge bio Arh.Jaša Albala iz Beograda, mada postoji mogućnost da su je projektovale arhitekte iz Beograda, Milan Kapetanović i Viktor Azriel. Sinagoga je bila prostrana, sa otvorenom galerijom za žene.U proleće 1925 god. zgrada je završena, tada se mogla tek porušiti stara sinagoga.


Rabin Avram Daniti, kaže za Jevreje Niša-''Bili su oduvek vrlo pobožni, i prva im je briga bila Hram i vršenje verskih obreda. Mnogo su vremena provodili u Ješivama čitajući pobožne knjige i slušajući pripovedi, koje su održavale i održavale do danas jednu retku pobožnost u opštini''.


Iznad ulaznih vrata sinagoge, pored Magen Davida koji je tu stajao, pisalo je
''OVO SU BOŽIJA VRATA PRAVEDNI NEKA UĐU''.

Do početka Drugog svetskog rata, sinagoga je služila svojoj funkciji. Za vreme rata Nemci su je koristili kao magacinski prostor, a posle rata ona nije bila u funkciji. Niko se od Jevreja koji su tu živeli nije vratio u svoje domove. Majo Mevorah je do 1948 god., zgradu sinagoge čistio i održavao, a posle njegovog odlaska za Izrael 1948 god., zgrada je zatvorena.

Godine 1970. Jevrejska opština je bila uslovljena, da zgradu sinagoge proda ili će joj se zbog neupotrebe zgrada oduzeti. Te godine zgrada sinagoge prodaje se Narodnom muzeju u Nišu, pod određenim uslovima. Narodni muzej se obavezao da će zgradu sinagoge čuvati, koristiti isključivo u kulturne svrhe i da će postaviti spomen tablu sećanja na Jevreje koji su tu živeli, a nikada se posle II svetskog rata nisu vratili u svoje domove.

Zbog arhitektonskih i istorijskih vrednosti, zgrada sinagoge je stavljena pod zaštitu države 1986 god.

U jesen 2001 god. krenulo se sa sanacijom i renoviranjem, oronule i naprsle sinagoge.

Radovi su završeni spolja, maja 2003g., dok se za radove u njenoj unutrasnjost traže novčana sredstva.

Trenutno onako ''ranjena'', čeka neke bolje dane.

Izvor

[Turkmenbashi]

Tekst Olge Andraši o sinagogama u Bačkoj:

Organizacija jevrejskih opština izuzimajući slobodne kraljevske gradove u Bačkoj tekla je tokom XVIII veka dosta sporo. Prva, i za dugo vreme jedina, u ovom arealu bila je apatinska jevrjeksa opština kojoj su pripadali i kameralni Jevreji u Srednjem srezu Bačke županije, dok su Bač, Gajdobra, Palanka, Karavukovo, Filipovo, Krstur, Sivac, Kula, Topola, Vrbas, Kucura, Ker, Kulpin, Petrovac, Kisač i Gloћan priključeni Jevrejskoj opštini Neoplanta. Cilj ovih opština je bila međusobna pomoć, zajedničko rešavanje pitanja od vitalnog značaja za životnu zajednicu Bačke, okupljanje, mogućnost organizacije školovanja, verskih službi, prosleđivanja služinčadi, preceptora, šegrta i svaka vrsta saradnje. Sa jedne strane to je davnašnji način udruživanja Jevreja, koji verovatno svoje korene vuče još iz vavilonskog izgnanstva, a sa druge strane vlastima je odgovarala mogućnost jednostavnijeg ubiranja poreza, tolerancijala, sprovođenja propisa i nadzora kontaktom samo sa jednim odgovrnim licem. Kao predsednik Jevrejske opštine u Apatinu (u konskripciji naveden pod primedbom "judex" – knez, što je donekle odgovaralo biranom prvaku zajednice) srećemo 1778. godine Jonasa Cajzla, opančara po zanimanju. Nekada i u gradovima, a po selima redovno, ovaj naziv ostaće kao oficijelna titula predstavnika jevrejske mesne zajednice prema državnoj i županijskoj administraciji. Predsednici opština su igrali značajnu ulogu u životu i radu jevrejskih opština Bačke XVIII veka. Od njihove sposobnosti, agilnosti, obrazovanja u mnogome je zavisio celokupan rad opštine, mnogo puta i životni izgledi članova opštine.

Sakralna mesta okupljanja za prve naseljenike Bačke, bili su molitveni domovi. Podizale su ih sve konfesije, pa i Jevreji. U Adi, Palanci, Bezdanu, Petrovcu, Kanjiži, Iđošu, Senti, Baču, Vrbasu Stanišiću zabeleћeno je postojanje jevrejskih bogomolja tokom XVIII veka. Sinagoge su podignute kasnije. Zbog otvorenosti jevrejskih religioznih propisa u podizanju ove vrste objekata, do kraja stoleća postojaće u više mesta. Kako sakralne judaističke regule definišu mesto obavljanja verskih obreda kao zgradu ili prostoriju odgovarajućih zahteva prilagođenih svrsi, sredstva za sinagogu i nisu predstavljala problem, koliko dozvola. Apatinski Jevreji, i svi koji su gravitirali ovom većem centru jevrejstva Bačke XVIII veka, nastojali su da dobiju pravo na podizanje sinagoge. Međutim stalni problemi sa vlastelinstvom oko davanja nekih neodređenih dažbina pritiskali su ih materijalno više nego što su mogli podneti. Godine 1786. Apatinska jevrejska opoština se žalila da za kuću i sinagogu plaća vlastelinstvu urbarijalni cenz, da za bavljenje crkvenih obreda daje istom vlastelinu 7 forinti i još 4 forinte katoličkoj crkvi što je preteško opterećenje za njih. U to vreme građena je nova sinagoga pa su nabavljane razne dozvole, vođene prepiske sa vlastima, osiguravana sredstva i sve ono љto prati gradnju.

Godinu dana pre Apatina molbu da im se dozvoli podizanje sinagoge podneli su Jevreji Bezdana, Monoštorsaga, Koluta i Santova



Godinama je u Apatinu rabin bio Salamon Samuel vršeći ovu dužnost za sve kameralne Jevreje, pa i lutajuće u Srednjem srezu Bačke županije. Napred je napomenuto da je u Iđošu 1759. godine živeo rabin Mihael Isak, tada jedini jevrejski stanovnik ovoga mesta. Oko 1790. godine u Somboru je za rabina slobodnog kraljevskog grada i kameralne Jevreje, po odluci Bačke županije i komorskog vlastelinstva, postavljen Isak Cekola. Ugovor je sadržavao i detalje o visini plate. Ali siromašni rabin je stalno imao problema oko uterivanja neredovnih i zaostalih davanja za njegovu platu od strane pobožnih Jevreja. Godine 1794. se čak obratio za pomoć lokalnim knezovima i seoskim birovima da prikupi novac.

Istovremeno su obrazovana i jevrejska groblja. U Bačkoj gotovo da nema naselja bez jevrejskog groblja. Nastala su odmah po doseljavanju Jevreja u ove krajeve, odnosno sa prvim potrebama za sahranjivanje, najpre naravno kao izdvojena grobna mesta, a zatim redovna groblja za ћitelje jevrejske veroispovesti. Kako je sahranjivanje pokojnika zahtevalo poљtovanje određenih ceremonijalnih obreda, na ispraćaj se dolazilo organizovano. Hevra kadiša, organizacija koja se starala o sahranama i grobljima, brinula se za neophodne tradicionalne običaje čak i tamo gde nije bilo jevrejskih opština, dakle iz udaljenog centra kome su seoski Jevreji Bačke pripadali stizali su članovi ovog "Svetog društva" da bi pokojnika opremili i sahranili prema običajima predaka.

Hevra kadiša se sem sahranama brinula i o bolesnim, starim, iznemoglim osobama, nastojeći da svi imaju brigu i staranje kakva se u datim okolnostima mogla prušiti.

Bački Jevreji su gotovo svi aškenazi tj. pripadnici grane unutar celokupne svetske jevrejske populacije koja za osnovu ima govorni jezik nemački ili jidiš sa određenim običajnim razlikama od druge velike grupacije – sefarda kojima je Španija pradomovina, a ladino govorni jezik.

Isečak preuzet iz ovog teksta

[Turkmenbashi]

Bela Crkva

U toku 1835/1836. godine podignuta je od slagog materijala, od zemlje i drveta. Novembra 1836. godine viši jevrejski sveštenik iz Temišvara postavio je crkvenu upravu za odžanje sinagoge. U toku 1863. godine sačinje je protokol da je sinagoga sklona padu pošto je sagrađena od nesolidnog materijala. U 1864. godine Ratno ministrarsto odobrilo je izgradnju nove sinagoge, tako je ona sagrađena do kraja 1864. godine. Treća, najveća i najlepša izgrađana je 1898. godine. Osvećenje jevrejske aškenaske sinagoge je obavljeno 10. septembra 1898. godine. Aškenazi su Jevreji poreklom sa različitih prostora današnje Nemačke. U proleć 1949. godine počelo je rušenje sinagoge.

Za sada bez veće fotografije sinagoge.

Dve fotke beogradske sinagoge:

Stara sinagoga


Spaljena Bet Izrael

[Wendelin]

Primetno je da je ogromna vecina sinagoga u Vojvodini porusena od strane komunista, jer su smatrali, da posto su nacisti uklonili Jevreje, ni njihova bastina ne traba da ostane. Takodje su ti isti komunisti oduzimali Jevrejsku imovinu, postupajuci sa njom isto kao nacisti, samo sa drugacijim optuzbama. Nacistima su Jevreji bili krivi sto su Jevreji, a komunistima zato sto su imali vise od raznih Brdjevica, Takodje je kasnije i Srbija, kao jedina zemlja Evrope koja nije potpisala sporazum u Terezinu, koji obavezuje sve zemlje potpisnice da vrate otetu imovinu Jevrejima, nastavila kontinuitet komunisticke FNRJ i SFRJ, a uz to i prodajuci otetu imovinu, u mnogim slucajevima ljudima sumnivog morala. U zemunu je sinagoga pretvorena u kafanu u kojoj se zdere krmetina, a kafana nosi za ortodoksnog Jevrejina uvredljivo ime"Sac"

[Turkmenbashi]

Kada je urađena nacionalizacija, nisu samo sinagoge dospele u ruke nove vlasti, već kompletna imovina Jevreja koji su nekada ovde živeli. Ne samo Jevreja, ne moram posebno da podvlačim šta je ljudima oduzimano u procesu nacionalizacije. A sa sinagogama se na žalost postupalo kao i sa svakim drugim objektom, kada već nisu shvatali verski značaj, žalosno je da nisu shvatali kulturno istorijski značaj tih građevina. Tako da je mnogo arhitektonskog blaga otišlo u nepovrat.

Zemunsku sinagogu Jevreji pokušavaju da otkupe od Zemuna. Sinagoga je šezdesetih prodata gradu Zemunu kako bi bila korišćena kao kulturni centar, pa je devedesetih tu otvorena kafana. Nije to jedina sinagoga koja se tako koristi, u šapcu je jedna pretvorena u biblioteku pa je izložena propadanju.

Što se tiče povraćaja uzurpirane imovine, to će se ljudi načekati u Srbiji, dok se takav zakon donese. Pokušajte samo da potražite šta je u procesu nacionalizacije oduzetu (samo u Beogradu!) i ko te objekte i površine danas koristi, pa će vam biti jasno...

Da dodam još neku sliku:

Unutrašnjost zemunske sinagoge

Sinagoga Kal Vielu

Bet Izrael sa oštećenjima

[Turkmenbashi]

Nekoliko starih razglednica i fotki:

Ada


Bajmok


Bečej




Beograd


Zrenjanin

[rusty nail]

koliko truda oko sinagogi, .....bilo bi dobro se osvrnuti koliko crkava /katolickih i pravoslavnih/ je poruseno i prepusteno propadanju od svih mogucih rezima. judejska vera je bila i ostala prilicno minorna na nasim prostorima....



e sad...bolje vise da ne pisem....svasta bih.....

[stefanmg]

Da se nadovežem na Wendelina, čuo sam da su nacisti porušili samo četiri sinagoge u Vojvodini, a komunisti posle rata preko 60.
Drago mi je što sam našao ovu temu, pošto sam radio dosta na tome da se sinagoga u Bačkoj Palanci sačuva od zaborava. Bilo je jako teško doći do njenih slika. Bila je izgrađena 1806. i poživela je tačno sto pedeset godina.
Evo spoljašnjosti i unutrašnjosti:



Ako se neko posebno zanima za temu, na svom blogu sam detaljno obradio priču o Jevrejima u Bačkoj Palanci.

[yossarian]

U zemunu je sinagoga pretvorena u kafanu u kojoj se zdere krmetina, a kafana nosi za ortodoksnog Jevrejina uvredljivo ime"Sac"

Иако су поступци о којима пишеш за сваку осуду, размисли мало колико мржње показујеш с овим "ждере крметина". Сач увредљиво?